Elektrik motorunun gövdesindeki küçük metal plaka, yani etiket, motorun kimlik kartıdır. Üzerindeki kısaltmalar ilk bakışta karışık görünse de her biri motorun neyi kaldırabileceğini ve nasıl bağlanacağını söyler. Motor arızalandığında yenisini aldırırken ya da bobinajcıya götürürken bu bilgilere ihtiyaç duyarsınız. Bu yazıda etiketteki başlıca ifadeleri sırayla açıklıyoruz.
Güç, gerilim ve bağlantı şekli
Güç motorun milinden verebileceği mekanik güçtür; kW (kilovat) ya da HP (beygir gücü) olarak yazılır. Yaklaşık olarak 1 HP, 0,75 kW'a karşılık gelir. Etikette görülen değer şebekeden çekilen elektrik gücü değil, mil çıkışındaki güçtür.
Gerilim motorun çalışacağı voltajı gösterir. Trifaze (üç fazlı) motorlarda genellikle iki değer yan yana yazılır; örneğin "Δ / Y" işaretinin yanında iki farklı voltaj bulunur. Bunun anlamı şudur:
- Üçgen (Δ) bağlantı: Sargı uçları üçgen oluşturacak şekilde birleştirilir; düşük olan gerilim değeri için kullanılır.
- Yıldız (Y) bağlantı: Sargı uçları bir noktada birleştirilir; yüksek olan gerilim değeri için kullanılır.
Şebekenizin gerilimine uygun bağlantıyı seçmezseniz motor ya yeterli güç vermez ya da aşırı akım çekip yanar. Klemens kutusunun kapağında çoğunlukla köprü bağlantılarının çizimi de bulunur.
Akım, frekans ve cos φ
Akım (A) motorun anma yükünde çektiği akımdır ve her bağlantı şekli için ayrı yazılır. Termik röle, sigorta ve kablo seçimi bu değere göre yapılır. Motorun gerçek akımı yüke göre değişir, etiketteki değer tam yükteki referanstır.
Frekans (Hz) şebeke frekansını gösterir; ülkemizde şebeke 50 Hz'dir. Etikette 60 Hz yazan bir motor 50 Hz şebekede çalıştırılabilir ama devri ve gücü değişir; bu tür durumlarda uzman görüşü almak gerekir.
cos φ (güç katsayısı) motorun çektiği gücün ne kadarının işe yaradığını gösteren orandır. Değer 1'e yaklaştıkça motor şebekeyi daha verimli kullanır. Düşük yükte çalışan motorlarda bu değer düşer.
Devir ve kutup sayısı
Devir d/d (dakikadaki devir) ya da rpm olarak yazılır. Trifaze bir motorun devri kutup sayısına bağlıdır. 50 Hz şebekede yaklaşık değerler şöyledir:
- 2 kutup: 3000 d/d civarı senkron devir, etikette genellikle 2800-2950 aralığında bir değer görülür.
- 4 kutup: 1500 d/d civarı senkron devir, etikette 1400-1480 arası değerler görülür.
- 6 kutup: 1000 d/d civarı, 8 kutup: 750 d/d civarı.
Etiketteki devir, senkron devirden biraz düşüktür; bu farka kayma denir ve normaldir. Pompa, fan ya da kasnak bağlı bir sistemde yeni motorun devri eskisiyle aynı olmalıdır; aksi hâlde debi, basınç ve kasnak oranları bozulur.
Verim, koruma ve yalıtım sınıfları
Verim sınıfı IE1'den IE4'e kadar gider; sayı büyüdükçe motor aynı işi daha az enerjiyle yapar. Sürekli ve uzun süre çalışan motorlarda yüksek verim sınıfı elektrik faturasına yansır. Sınıfların hangi yıllarda hangi motorlar için zorunlu olduğu mevzuata bağlıdır, güncel durumu satıcınızdan öğrenmeniz doğru olur.
Koruma sınıfı (IP) iki rakamdan oluşur. Birinci rakam toza ve cisimlere, ikinci rakam suya karşı korumayı anlatır. Örneğin IP55 yazan motorda ilk 5 toza karşı korumayı, ikinci 5 ise her yönden gelen su püskürtmesine karşı korumayı belirtir. Rakam büyüdükçe koruma artar. Dış ortamda ya da nemli yerlerde çalışacak motor için bu bilgi önemlidir.
Yalıtım sınıfı sargı yalıtımının dayanabileceği sıcaklık sınırını belirtir. F sınıfı yaklaşık 155 °C, H sınıfı yaklaşık 180 °C'ye kadar dayanır. Pek çok motor F sınıfı yalıtımla üretilir, ancak sıcaklık artışı daha düşük bir sınıfa göre hesaplanmış olabilir; bu da motora ek bir güvenlik payı bırakır.
Çalışma tipi ve gövde bağlantısı
Çalışma tipi (S1, S2, S3...) motorun nasıl bir yükleme düzeninde kullanılması gerektiğini anlatır. S1 sürekli çalışmadır. S2 kısa süreli, S3 ve sonrası ise aralıklı çalışmayı ifade eder. Sürekli çalışması gereken yerde S1 dışında bir motor kullanırsanız aşırı ısınma yaşanır.
Montaj şekli motorun makineye nasıl bağlanacağını söyler:
- B3: Ayaklı motor, zemine ya da tabana cıvatalanır.
- B5: Ayaksız, flanşlı motor; flanş makinenin yüzeyine delikli olarak bağlanır.
- B14: Küçük flanşlı, flanşında dişli delikler bulunan motor; genellikle redüktör ve küçük makinelerde görülür.
Mil çapı, mil boyu ve gövde (örneğin 80, 90, 100 gibi) numarası da etikette ya da katalogda yer alır. Ayak ve flanş ölçüleri uymayan motor takılamaz.
Etiketin fotoğrafı neden önemli?
Motoru söktürdüğünüzde ya da bobinajcıya götürdüğünüzde etiket yıpranmış, boya altında kalmış olabilir. Bu yüzden söküm öncesinde etiketin net bir fotoğrafını çekmek çok işe yarar. Fotoğraf sayesinde:
- Eş değer yeni motor doğru seçilir.
- Bobinajda sarım verileri (tel kalınlığı, sarım sayısı, bağlantı) etiketle karşılaştırılır.
- Yanlış voltaj ya da devirde motor alma riski azalır.
Etiket okunmuyorsa ustalar sargı ölçülerinden ve gövde numarasından da yaklaşık bilgiye ulaşabilir, ama bu daha uzun sürer. Fotoğrafı motorun etiketiyle birlikte, mümkünse makinedeki yerini ve kasnak ya da kaplin bağlantısını da gösterecek bir ikinci kareyle çekin. Elektrikli cihaza müdahale etmeden önce enerjiyi mutlaka kesin; bağlantı ve sökme işlerini yetkili bir kişiye bırakın.
Motorunuzun tamir ya da değişim ihtiyacı için elektrik motoru hizmet veren işletmelere göz atabilir, arıza belirtileri için elektrik motoru arızaları yazımızı okuyabilirsiniz.
İlgili rehber: Monofaze ve trifaze motor farkı: hangisini seçmeli?
Sık sorulan sorular
Motor etiketi silinmişse ne yapılır?
Gövde numarası, mil ölçüleri ve sargı bilgileri bir ustaya ölçtürülerek yaklaşık değerler çıkarılabilir. Yine de mümkünse üreticinin seri numarasından bilgi almak daha güvenlidir.
IE1 ile IE3 motor arasındaki fark nedir?
IE sayısı büyüdükçe motor aynı mekanik gücü daha az elektrikle üretir. Uzun süre çalışan motorlarda bu fark enerji giderine yansır.
Etikette iki farklı voltaj yazması ne demek?
Motor hem üçgen hem yıldız bağlanabilir demektir; hangi voltajda hangi bağlantının kullanılacağı etikette ve klemens kapağında gösterilir. Şebekeye uygun bağlantıyı seçmek gerekir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Elektrik işlerinde güvenliğiniz için ehil bir ustaya danışın.