Trafo sarımı ve trafo arızaları: ne zaman sarım gerekir?

Trafo, elektrik enerjisinin gerilimini yükseltip alçaltan, çoğu makinenin ve panonun görünmeyen ama vazgeçilmez parçasıdır. Kumanda devresini besleyen küçük bir trafo da, fabrikada çalışan büyük bir dağıtım trafosu da aynı temel ilkeyle çalışır; arızaları ve onarım yaklaşımları ise boyuta göre farklılaşır. Bu yazıda yaygın trafo tiplerini, arıza belirtilerini ve trafo sarımında nelere dikkat edildiğini anlatıyoruz.

Trafo türleri ve ne işe yararlar?

• Kumanda trafosu: Pano içindeki kontaktör, röle ve lambalar için şebeke gerilimini düşürür (örneğin 24 V veya 110 V gibi değerlere).
• İzolasyon trafosu: Giriş ve çıkış sargılarını birbirinden elektriksel olarak ayırır. Hassas cihazları ve kullanıcıyı korumak için kullanılır.
• Oto trafo: Tek sargılı yapıdadır; gerilimi küçük oranlarda değiştirmek için ekonomik çözümdür ama giriş ile çıkışı ayırmaz.
• Şok bobini (reaktör): Akımdaki ani değişimleri ve harmonikleri bastırmak için sürücü ve inverter girişlerinde ya da çıkışlarında kullanılır.
• Dağıtım trafosu: Orta gerilimi alçak gerilime indirir; çoğunlukla yağlı veya kuru tip olarak yapılır.

Trafo arızalarının belirtileri

Trafoda çoğu arıza yavaş yavaş gelişir. Aşağıdaki işaretler ciddiye alınmalıdır:

• Aşırı ısınma: Trafo normalde ılık olur ama elle tutulamayacak kadar sıcaksa yük fazla, havalandırma yetersiz ya da sargılarda kısmi kısa devre vardır.
• Uğultu: Hafif bir 50 Hz hum normaldir. Ses artmışsa nüve (saç paket) gevşemiş, cıvatalar sıkılığını kaybetmiş veya trafo aşırı gerilimle çalışıyor olabilir.
• Yanık kokusu veya renk değişimi: Vernik ve yalıtım malzemesi yanmıştır.
• Çıkış geriliminin düşmesi veya hiç gelmemesi: Sargı kopmuş ya da sarımlar arasında kısa devre oluşmuştur.
• Sigortanın atması: Primer tarafta kısa devre ya da toprak teması işaretidir.

Bu belirtilerin başlıca sebebi yalıtımın bozulmasıdır. Yalıtım; ısıdan, nemden, aşırı yükten, gerilim darbelerinden (yıldırım, şebeke dalgalanması) ve zamanla yaşlanmadan zarar görür. Sargı yalıtımı bozulduğunda spirler arasında kısa devre başlar, bu da akımı ve ısıyı artırarak arızayı hızlandırır.

Küçük trafolarda sarım nasıl yapılır?

Kumanda, izolasyon ve oto trafolarında onarım genellikle yeniden sarım demektir. İşlem şu adımlarla ilerler:

• Trafo sökülür, plakadaki veya ölçümle belirlenen giriş-çıkış gerilimi ve güç (VA/kVA) değerleri kaydedilir.
• Eski sargılar çıkarılırken sarım sayıları, tel kesitleri ve sargı sırası not edilir.
• Yeni sargı, hesaplanan sarım sayısı ve uygun tel kesitiyle makarada sarılır; katlar arasına yalıtım kâğıdı konur.
• Nüve (saç paket) yerine takılır, sıkıştırılır ve gevşek saçların uğultu yapmasının önüne geçilir.
• Sargı vernik ile emprenye edilip fırınlanır; böylece nem alması ve titreşim kaynaklı gevşeme önlenir.
• Son olarak yalıtım direnci, sargı direnci ve boşta-yükte çıkış gerilimi ölçülür.

Sarımda dikkat edilen üç nokta özellikle önemlidir. Tel kesiti yeterli olmazsa akım yoğunluğu artar ve trafo ısınır. Sarım sayısı yanlış olursa çıkış gerilimi hatalı çıkar, nüve doyuma gidebilir. Vernik ve emprenye kalitesiz olursa yalıtım kısa sürede tekrar bozulur. Şok bobinlerinde ayrıca nüvenin hava aralığı ve endüktans değeri korunmalıdır; aksi hâlde bobin görevini yerine getiremez.

Dağıtım trafolarında atölye onarımı ve yağ testleri

Büyük güçlü dağıtım trafolarında işlem çok daha kapsamlıdır ve özel atölye şartları ister. Yağlı tip trafolarda soğutma ve yalıtım görevini yağ yapar. Yağın kalitesi, trafonun ömrünü doğrudan etkiler. Bu yüzden periyodik olarak yağ numunesi alınıp laboratuvar ortamında kontrol edilir. Genel olarak yağın yalıtkanlık dayanımı, nem miktarı ve içinde çözünmüş gaz oluşumu incelenir; bu veriler iç arızaların erken habercisidir.

Atölyede onarım gerektiğinde trafo kazanından çıkarılır, sargılar incelenir, hasarlı faz sargısı yenilenir, yağ süzülür veya değiştirilir. Onarım sonunda oran, sargı direnci, yalıtım ve gerilim dayanımı gibi deneyler yapılır. Burada ilgili standartlar ve mevzuat önem taşır; ayrıntılı uygulama ve kabul değerleri için işi yapan firmanın deney raporu ve ilgili standartlara bakılmalıdır. Bu tür işler yetkili ve ekipmanlı atölyelerde gerçekleştirilmelidir.

Yeni trafo mu almalı, sarım mı yaptırmalı?

İki seçenek arasındaki karar birkaç etkene bağlıdır:

• Özel değerler: Standart dışı gerilim veya çok çıkışlı trafolarda sarım çoğunlukla daha pratiktir; hazır karşılığı bulunamayabilir.
• Nüvenin durumu: Saç paketi paslı, deforme veya yanmışsa sarım yeterli olmaz, değişim düşünülmelidir.
• Güç ve boyut: Çok küçük standart trafolar hazır alınabilir; orta ve büyük güçlerde sarım, yenisinin teslimini beklemekten genelde daha hızlıdır.
• Arızanın tekrarı: Aynı trafo sık yanıyorsa sebep trafo değil, yük, havalandırma veya şebeke kalitesi olabilir; yeni ya da sarılmış trafo da aynı sorunla karşılaşır.

Maliyet; gücü, sargı malzemesi (bakır veya alüminyum), tel miktarı, nüve durumu ve işin aciliyetine göre değişir, bu yüzden kesin fiyat söküp inceleme sonrasında verilebilir.

Güvenlik ve bakım önerileri

Trafoya müdahale etmeden önce enerjiyi kesin, hem giriş hem çıkış tarafının gerilimsiz olduğunu ölçerek doğrulayın. Kapasitör veya şok bobini gibi parçalar enerji kesildikten sonra da yük taşıyabilir; bu yüzden işlem yetkili ve deneyimli kişilere bırakılmalıdır. Düzenli bakım için havalandırmayı açık tutun, toz ve nemden koruyun, bağlantı sıkılıklarını periyodik kontrol edin ve trafoyu etiket gücünün üzerinde yüklemeyin.

Trafonuz ısınıyor, uğulduyor veya çıkış vermiyorsa durumu yerinde değerlendirtmek en doğrusudur. Sarım ve onarım seçenekleri için trafo sarımı hizmetleri sayfamızı inceleyebilirsiniz.

İlgili rehber: Motor yalıtım testi (megger testi) nedir, neden yapılır?

Sık sorulan sorular

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Elektrik işlerinde güvenliğiniz için ehil bir ustaya danışın.